Günümüzde grafik tasarımdan yazılıma, içerik üreticiliğinden danışmanlığa kadar pek çok iş “freelance” yani serbest zamanlı olarak yürütülüyor. Ancak bu iş modelinde en sık karşılaşılan sorunlar; iş bittiğinde ödeme alamamak, işin kapsamının sürekli genişlemesi ve üretilen eserin kime ait olduğunun belirsiz kalmasıdır.

Freelance İş Hukuken Hangi Sözleşmedir?

“Freelance” bir hukuki terim değil, bir çalışma biçiminin günlük dildeki adıdır. Yapılan işin niteliğine göre ilişki genellikle şu tiplerden birine girer:

  • Eser sözleşmesi: Belirli bir sonucun (tasarım, yazılım modülü, çeviri, metin) meydana getirilmesi taahhüt ediliyorsa, ilişki Türk Borçlar Kanunu’nun eser sözleşmesine ilişkin hükümlerine tabidir. Burada önemli olan emek değil, ortaya çıkan sonuçtur.
  • Vekâlet sözleşmesi: Belirli bir sonuç değil, özenli bir faaliyet yürütülmesi taahhüt ediliyorsa (danışmanlık, sürekli destek gibi), vekâlet hükümleri uygulanır.
  • İş sözleşmesi: Çalışan; işverenin talimatlarına bağlı, belirli bir mesai düzeni içinde ve onun organizasyonuna dahil olarak çalışıyorsa, adı “freelance” olsa dahi ilişki iş sözleşmesi sayılabilir.

Bu ayrım teorik değildir. Bağımlılık unsuru taşıyan bir ilişkinin fatura karşılığı yürütülmesi, sonradan kıdem ve ihbar tazminatı, fazla mesai ve sigorta primleri gibi taleplere yol açabilir. Sözleşmenin başlığı değil, tarafların fiilî ilişkisi belirleyicidir.

“Söz uçar, yazı kalır”

Pek çok freelancer, işe başlarken müşterisiyle mesajlaşma uygulamaları veya telefon üzerinden anlaşır. Bir uyuşmazlık çıktığında ise anlaşmanın kapsamını ve bedelini ispat yükü, çoğunlukla alacağını isteyen tarafın üzerindedir. Yazılı bir metin bulunmadığında; teklif e-postaları, mesaj kayıtları, iş teslim yazışmaları ve banka dekontları önem kazanır. Bu nedenle bu kayıtların düzenli biçimde saklanması, sözleşme kadar kıymetlidir.

Sözleşmede Bulunması Gereken Temel Maddeler

Karmaşık hukuk terimlerine boğulmadan hazırlanacak birkaç sayfalık bir metin dahi çoğu uyuşmazlığı önler. Aşağıdaki başlıklar mutlaka yer almalıdır:

  • İşin tanımı ve kapsamı: Tam olarak hangi hizmetin verileceği (örn. “3 adet sosyal medya görseli tasarımı”). Kapsam dışı taleplerin ek ücrete tabi olduğu açıkça yazılmalıdır.
  • Ücret ve ödeme planı: Toplam bedel, para birimi, KDV’nin dahil olup olmadığı ve ödeme takvimi (örn. “%50 peşin, kalan %50 teslimde”).
  • Teslim süresi: İşin en geç hangi tarihte teslim edileceği ve müşteriden kaynaklanan gecikmelerin süreyi nasıl etkileyeceği.
  • Revizyon hakkı: Müşterinin kaç defa ve hangi süre içinde değişiklik talep edebileceği; bu sayının aşılması hâlinde uygulanacak ek ücret.
  • Kabul ve ayıp bildirimi: Teslimden sonra müşterinin işi ne kadar sürede inceleyip onaylayacağı; bu süre içinde itiraz gelmezse işin kabul edilmiş sayılacağı.
  • Gecikme ve temerrüt: Ödemenin gecikmesi hâlinde temerrüt faizi işleyeceği ve işin durdurulabileceği.
  • Fikri mülkiyet: Eser üzerindeki hakların hangi kapsamda devredildiği (aşağıda ayrıca ele alınmıştır).
  • Gizlilik: Müşteriye ait ticari bilgilerin korunması ve sürenin ne kadar devam edeceği.
  • Referans kullanımı: Freelancer’ın işi portfolyosunda gösterip gösteremeyeceği.
  • Fesih ve uyuşmazlık: Sözleşmenin hangi hâllerde sona ereceği, yetkili mahkeme ve uygulanacak hukuk.

En Kritik Madde: Eser Üzerindeki Haklar

Freelance işlerde en sık atlanan ve en çok uyuşmazlık doğuran konu budur. Ortaya çıkan tasarım, yazılım, metin veya fotoğraf, Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) kapsamında bir eser niteliği taşıyorsa, hakların kendiliğinden müşteriye geçtiği düşünülmemelidir:

  • Mali hakların devri yazılı şekle tabidir. FSEK uyarınca devir sözleşmesinin yazılı olması ve devre konu hakların ayrı ayrı gösterilmesi gerekir. “Tüm hakları devredilmiştir” gibi genel bir ifade, hangi hakların devredildiği konusunda tartışma yaratabilir.
  • Manevi haklar devredilemez. Eseri umuma arz etme, adın belirtilmesini isteme ve eserde değişiklik yapılmasını men etme gibi manevi haklar eser sahibinde kalır; yalnızca kullanımına izin verilebilir.
  • Devir yoksa kullanım sınırlıdır. Sözleşmede hak devri düzenlenmemişse, ücret ödenmiş olsa bile müşterinin eseri dilediği gibi çoğaltma, değiştirme veya yeniden satma yetkisi tartışmalı hâle gelir.
  • Ödeme koşuluna bağlanabilir. Uygulamada hakların, bedelin tamamının ödendiği anda devredileceğinin kararlaştırılması freelancer için etkili bir güvencedir.

Ödeme Alınamazsa Ne Yapılmalı?

Bedelin ödenmemesi hâlinde izlenebilecek yol, kural olarak şu sırayı takip eder: önce yazılı bir ihtarname ile borçluya makul bir ödeme süresi verilir ve temerrüt hukuken belgelenir. Sonuç alınamazsa icra takibi başlatılabilir; itiraz üzerine takip durursa dava yoluna gidilir. Tarafların her ikisinin de tacir olduğu ticari uyuşmazlıklarda, para alacağına ilişkin davalar bakımından arabuluculuğa başvurulmuş olması dava şartıdır; bu adım atlanırsa dava usulden reddedilir.

Sözleşme yapmak, karşı tarafa güvensizlik duyduğunuz anlamına gelmez; aksine işinizi ne kadar profesyonel yürüttüğünüzü gösterir ve her iki tarafın da haklarını korur. İşin hacmi büyüdükçe, sözleşme metninin bir avukat tarafından işinize özgü biçimde hazırlanması yerinde olur.