Sosyal medya hesaplarımızda beğendiğimiz fotoğrafları, videoları veya yazıları paylaşmayı çok seviyoruz. Ancak internette “herkesin erişimine açık” olan bir görselin “herkes tarafından ücretsiz kullanılabileceği” yanılgısına düşmemek gerekir.
İnternetteki Her Görsel Ücretsiz midir?
Hayır. Bir fotoğrafın arama motorlarında veya bir sosyal medya platformunda görünmesi, onun sahipsiz olduğu anlamına gelmez. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) uyarınca; sahibinin hususiyetini taşıyan ilim-edebiyat, musiki, güzel sanat ve sinema eserleri koruma altındadır. Bir fotoğraf, çizim, blog yazısı, jingle veya kısa video bu kapsama girebilir.
Önemli bir nokta: koruma kendiliğinden doğar. Eserin tescil edilmesi, üzerine © işareti konulması veya bir yere bildirilmesi şart değildir. Eser meydana geldiği andan itibaren korunur.
Paylaşmak Hangi Hakka Dokunur?
Eser sahibinin mali hakları arasında çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim hakkı bulunur. Bir içeriği indirip kendi hesabınızdan yeniden yüklemek, teknik olarak hem çoğaltma hem de umuma iletim anlamına gelir ve kural olarak eser sahibinin iznini gerektirir.
Buna karşılık platformun kendi paylaş / repost / alıntı özelliğini kullanmak, içeriği kaynağında bırakıp ona bağlantı verdiği için farklı değerlendirilir. İçeriği kaynağından kopararak kendi içeriğinizmiş gibi yeniden yüklemek ise en riskli davranıştır.
Kaynak Göstermek Tek Başına Yeterli mi?
Hayır ve bu, uygulamada en sık yapılan hatadır. Eser sahibinin hakları ikiye ayrılır:
- Manevi haklar: Eseri umuma arz etme, adının belirtilmesini isteme ve eserde değişiklik yapılmasını men etme gibi haklardır. Kaynak ve isim göstermek, yalnızca adın belirtilmesi hakkını karşılar.
- Mali haklar: Eserin çoğaltılması, yayılması ve umuma iletilmesine ilişkin haklardır. Bunların kullanımı için ayrıca izin gerekir.
Yani “kaynak belirttim” demek, iznin yerine geçmez. İzinsiz kullanımda kaynak göstermiş olmanız, mali hak ihlalini ortadan kaldırmaz; yalnızca manevi hak ihlalinin ağırlığını azaltabilir.
İzin Gerekmeyen Hâller (İstisnalar)
FSEK, kamu yararı ve bilgi edinme özgürlüğü gözetilerek bazı serbest kullanım hâlleri öngörmüştür. Ancak bu istisnalar dar yorumlanır:
- İktibas (alıntı): Bir eserden, kendi çalışmanızın amacını haklı gösterecek ölçüde ve mutlaka kaynak göstererek alıntı yapılabilir. Alıntı, esas içeriğin yerine geçecek genişlikte olamaz.
- Haber amaçlı kullanım: Günlük olaylara ilişkin haberin gerektirdiği ölçüde kullanım mümkündür.
- Şahsi kullanım: Kâr amacı gütmeksizin ve yalnızca kişisel kullanım için çoğaltma serbesttir. Bir içeriği kendi arşiviniz için indirmek ile onu takipçilerinize sunmak farklı şeylerdir; sosyal medya paylaşımı kural olarak şahsi kullanım sayılmaz.
Müzik ve Video Kullanımında Durum
Bir videoya arka planda müzik eklemek, çoğu zaman hem eser sahibinin hem de icracı sanatçı ve yapımcının haklarını ilgilendirir. Uygulamada bu haklar meslek birlikleri aracılığıyla takip edilir. Ayrıca yaygın bir yanılgıyı düzeltmek gerekir: “Belirli bir saniyenin altında kullanmak serbesttir” şeklinde bir kural mevzuatımızda yoktur. Sürenin kısalığı tek başına kullanımı hukuka uygun hâle getirmez.
Platformların kendi kütüphanelerindeki sesleri kullanmak görece güvenlidir; ancak bu izin çoğunlukla kişisel kullanımla sınırlıdır ve ticari/reklam içerikli paylaşımları kapsamayabilir.
İhlal Hâlinde Karşılaşılabilecek Sonuçlar
- Tecavüzün durdurulması ve önlenmesi: İçeriğin kaldırılması ve kullanımın engellenmesi talep edilebilir.
- Tazminat: FSEK, izinsiz kullanım hâlinde eser sahibine, sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin en çok üç katını talep etme imkânı tanır. Ayrıca genel hükümlere göre maddi ve manevi tazminat gündeme gelebilir.
- Cezai sorumluluk: FSEK, izinsiz çoğaltma ve yayma fiilleri için cezai yaptırımlar da öngörmektedir.
- İçeriğin kaldırılması / erişimin engellenmesi: Mevzuatta, hak sahibinin önce içerik veya yer sağlayıcıya başvurarak ihlalin sonlandırılmasını istemesine imkân tanıyan bir usul öngörülmüştür.
Kendi Çektiğiniz Fotoğrafta Başkası Varsa
Telif hakkı yalnızca bir yön. Bir fotoğrafı siz çekmiş olsanız dahi, karede tanınabilir biçimde yer alan kişilerin görüntüsü üzerinde kişilik hakkı bulunur. Kişinin rızası olmaksızın görüntüsünün yayımlanması, Türk Medeni Kanunu kapsamında kişilik hakkı ihlali oluşturabileceği gibi, kişisel verilerin korunması mevzuatı bakımından da ayrı bir sorumluluk doğurabilir. Bu nedenle özellikle ticari paylaşımlarda, karedeki kişilerden izin alınması önerilir.
Özetle: “Ben sadece beğendiğim için paylaştım” demek sizi yasal olarak sorumluluktan kurtarmaz. Ticari bir hesap işletiyorsanız kullandığınız görsel, müzik ve metinlerin lisans durumunu kayıt altına almanız; şüpheye düştüğünüz kullanımlarda ise paylaşım öncesinde hukuki görüş almanız en güvenli yoldur.