İcra Takibi Türleri ve Ödeme Emrine İtiraz

Bir alacağın icra yoluyla tahsilinde ilk karar, hangi takip yolunun seçileceğidir. Kanun üç ayrı yol öngörmüştür ve bunların ödeme süreleri, itiraz mercileri ve itirazın sonuçları birbirinden farklıdır. Yanlış yolun seçilmesi çoğu zaman baştan başlamayı gerektirir.

Konu 2004 sayılı İcra ve İflâs Kanunu'nda düzenlenmiştir. Aşağıda üç yolu, ödeme emrine itiraz mekanizmasını ve itirazdan sonra alacaklının önünde açılan iki ayrı davayı ele alıyoruz.

Üç takip yolu

Seçim, elinizdeki belgeye ve borçlunun durumuna göre yapılır.

Tablodaki en belirleyici satır sonuncusudur. İlamsız takipte borçlunun tek bir dilekçesi süreci durdururken, kambiyo takibinde takip işlemeye devam eder. Elinde çek veya bono bulunan alacaklının bu yolu tercih etmesinin başlıca sebebi budur.

İlamsız takip: ödeme emri

İcra müdürü takip talebinin kanundaki şartları taşıdığına karar verirse ödeme emri düzenler. Ödeme emri, takip talebinden itibaren en geç üç gün içinde tebliğe gönderilir.

Ödeme emrinde borçluya şunlar ihtar edilir: borcun ve masrafların yedi gün içinde ödenmesi; senetteki imza kendisine ait değilse bunun aynı süre içinde ayrıca ve açıkça bildirilmesi; borca veya alacaklının takip hakkına itirazı varsa bunun da aynı süre içinde beyan edilmesi; itiraz etmezse yedi gün içinde mal beyanında bulunması; borç ödenmez veya itiraz olunmazsa cebri icraya devam edileceği.

İtiraz nasıl yapılır?

İtiraz etmek isteyen borçlu, itirazını ödeme emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde dilekçeyle veya sözlü olarak icra dairesine bildirmek zorundadır. İtiraz, üç gün içinde bir muhtırayla alacaklıya tebliğ edilir.

Kanun burada iki tuzak barındırır:

• Kısmi itirazda miktar gösterilmelidir. Borcun bir kısmına itiraz eden borçlunun, itiraz ettiği kısmın cihetini ve miktarını açıkça göstermesi gerekir. Aksi takdirde itiraz edilmemiş sayılır.
• İmza reddi ayrıca ve açıkça belirtilmelidir. Borçlu senetteki imzayı reddediyorsa bunu itirazında ayrıca ve açıkça beyan etmelidir. Aksi takdirde icra takibi yönünden imzayı kabul etmiş sayılır.

Borçlu ayrıca, dava ve takip işlemlerine esas olmak üzere yurt içinde bir adres bildirmek zorundadır. Adresini değiştirip yeni adres bildirmeyen ve yeni adresi tespit edilemeyen borçluya, takip talebindeki adrese çıkarılan tebligat kendisine yapılmış sayılır.

Süresinde itiraz edememiş borçlu için sınırlı bir imkân vardır: kusuru olmaksızın bir engel nedeniyle itiraz edememişse, paraya çevirme işlemi bitinceye kadar itiraz edebilir. Ancak engelin kalktığı günden itibaren üç gün içinde mazeretini delilleriyle bildirmesi gerekir.

İtirazın sonucu ve alacaklının iki yolu

Süresi içinde yapılan itiraz takibi durdurur. Borçlu borcun yalnız bir kısmına itiraz etmişse, takibe kabul ettiği miktar için devam olunur.

Bu noktada alacaklının önünde iki ayrı yol açılır. İkisi farklı mahkemeye, farklı süreye ve farklı ispat rejimine tabidir. Seçim, elinizdeki belgenin niteliğine bağlıdır.

İtirazın iptali davası

Takip talebine itiraz edilen alacaklı, itirazın tebliği tarihinden itibaren bir sene içinde mahkemeye başvurarak, genel hükümler dairesinde alacağının varlığını ispat suretiyle itirazın iptalini dava edebilir.

Bu davada borçlunun itirazının haksızlığına karar verilirse borçlu; alacaklı takibinde haksız ve kötü niyetli görülürse alacaklı, diğer tarafın talebi üzerine yüzde yirmiden aşağı olmamak üzere uygun bir tazminata mahkûm edilir. Bu, uygulamada icra inkâr tazminatı olarak anılır ve tazminatın tespitinde takip talebindeki veya davadaki talep esas alınır.

Bir yıllık süreyi geçiren alacaklının, genel hükümler dairesinde alacağını dava etme hakkı saklıdır. Yani süre kaçtığında alacak yok olmaz; ancak takip düşer ve icra inkâr tazminatı imkânı ortadan kalkar.

İtirazın kaldırılması

Bu yol, alacaklının elinde kanunda sayılan nitelikte bir belge bulunmasına bağlıdır: imzası ikrar edilmiş veya noterlikçe tasdik edilmiş borç ikrarını içeren bir senet, yahut resmî dairelerin veya yetkili makamların yetkileri dâhilinde ve usulüne göre verdikleri bir makbuz veya belge.

Böyle bir belgeye dayanan alacaklı, itirazın kendisine tebliğinden itibaren altı ay içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını isteyebilir. Borçlu itirazını haklı gösterecek hiçbir belge sunamazsa icra mahkemesi itirazın kaldırılmasına karar verir.

Takibin dayandığı senet hususî ise ve imza itiraz sırasında reddedilmişse, alacaklı yine altı ay içinde itirazın geçici olarak kaldırılmasını isteyebilir. İcra mahkemesi imza incelemesi yapar; reddedilen imzanın borçluya ait olduğuna kanaat getirirse itirazın geçici kaldırılmasına karar verir.

Her iki yolda da, talebin esasa ilişkin nedenlerle kabulü hâlinde borçlu, aynı nedenlerle reddi hâlinde ise alacaklı, diğer tarafın talebi üzerine yüzde yirmiden az olmamak üzere tazminata mahkûm edilir.

Kambiyo senetlerine mahsus takip

Alacağı çek, poliçe veya bonoya dayanan alacaklı, alacak rehinle temin edilmiş olsa bile bu bölümdeki özel usullere göre haciz yoluyla — borçlu iflasa tabi kişilerdense iflas yoluyla — takipte bulunabilir. Takip talebine kambiyo senedinin aslı ve borçlu sayısı kadar tasdikli örneği eklenir.

İcra memuru senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse ödeme emri gönderir. Bu emirde borcun ve masrafların on gün içinde ödenmesi ihtar edilir. Borçluya ayrıca şu süreler bildirilir:

• Senet kambiyo senedi vasfını taşımıyorsa beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet.
• İmza kendisine ait değilse beş gün içinde açıkça bir dilekçeyle icra mahkemesine bildirme.
• Borçlu olmadığı, borcun itfa edildiği, mehil verildiği, alacağın zamanaşımına uğradığı veya yetki itirazı varsa, bunları sebepleriyle birlikte beş gün içinde icra mahkemesine bildirme.

Bu takipte itirazın yeri ve etkisi farklıdır: itiraz icra dairesine değil icra mahkemesine yapılır ve satıştan başka icra takip işlemlerini durdurmaz. İcra mahkemesi hâkimi tarafları en geç otuz gün içinde duruşmaya çağırır; borcun bulunmadığının veya itfa ya da imhal edildiğinin resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatı hâlinde itirazı kabul eder.

İmzaya itirazda ise icra mahkemesi, itirazı ciddi görürse alacaklıya tebliğe gerek görmeden evrak üzerinde takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir. İnkâr edilen imzanın borçluya ait olduğu anlaşılırsa borçlu, yüzde yirmiden az olmamak üzere inkâr tazminatına ve alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir.

İlamlı takip

Elinde mahkeme ilamı veya ilam niteliğinde bir belge bulunan alacaklı, ilamlı takip yoluna başvurur. Para borcuna veya teminat verilmesine dair ilam icra dairesine verildiğinde icra memuru borçluya icra emri tebliğ eder.

İcra emrinde hükmolunan şeyin cinsi ve miktarı gösterilir ve nihayet yedi gün içinde ödenmesi ihtar edilir. Bu yolun ayırt edici yanı şudur: borçlunun itiraz hakkı yoktur. Takibi durdurabilmesi için icra mahkemesinden ya da istinaf, temyiz veya iadei muhakeme yoluyla ilgili mahkemeden icranın geri bırakılması kararı getirmesi gerekir.

Taşınır teslimine dair ilamlarda da icra emriyle yedi günlük süre verilir; borçlu teslim etmezse mal elinden zorla alınır, yedinde değilse ilamda yazılı değeri haciz yoluyla tahsil edilir.

Haciz aşaması

Ödeme emrindeki süre geçtikten ve borçlu itiraz etmişse itirazı kaldırıldıktan sonra alacaklı, mal beyanını beklemeksizin haciz konulmasını isteyebilir.

Kanun 2020 yılında yapılan değişiklikle alacaklıya ayrı bir imkân tanımıştır: haciz talebinde bulunmaksızın Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden borçlunun mal, hak veya alacağını sorgulayabilir. Sorgulama sonucunda sistem, varsa bunların mahiyeti ve detayı hakkında bilgi verir ve aynı sistem üzerinden haciz talep edilebilir; icra dairesi tespit edilen mal, hak veya alacağı elektronik ortamda haczeder.

Sık sorulan sorular

• Elimde sadece fatura var, takip yapabilir miyim? İlamsız takipte belge şartı aranmaz; fatura, sözleşme veya cari hesap ekstresiyle takip başlatılabilir. Borçlu itiraz ederse takip durur ve alacağın ispatı gündeme gelir.
• Borçlu itiraz etti, takip bitti mi? Hayır. İtirazın tebliğinden itibaren bir yıl içinde itirazın iptali davası, elinizde kanunda sayılan bir belge varsa altı ay içinde itirazın kaldırılması yoluna gidilebilir.
• İtirazın iptali mi, kaldırılması mı? Elinizdeki belge kanunda sayılan nitelikteyse itirazın kaldırılması daha hızlıdır. Belge yoksa veya niteliği tartışmalıysa genel mahkemede itirazın iptali davası açılır.
• İcra inkâr tazminatı ne kadardır? Kanun, hükmolunan meblağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere uygun bir tazminat öngörmüştür.
• Çekim var, hangi yolu seçmeliyim? Çek, poliçe ve bono kambiyo senetlerine mahsus takibe elverişlidir. Bu yolda itiraz süresi beş gündür ve itiraz, satış dışındaki işlemleri durdurmaz.
• Borçluyum, itiraz süresini kaçırdım, ne yapabilirim? Kusurunuz olmaksızın bir engel nedeniyle itiraz edememişseniz, engelin kalktığı günden itibaren üç gün içinde mazeretinizi delillerinizle bildirerek gecikmiş itirazda bulunabilirsiniz.
• Borcun bir kısmına itiraz edebilir miyim? Evet, ancak itiraz ettiğiniz kısmın cihetini ve miktarını açıkça göstermeniz gerekir; aksi hâlde itiraz edilmemiş sayılır.
• Elimde mahkeme kararı var, borçlu yine itiraz eder mi? İlamlı takipte itiraz yolu yoktur. Borçlunun takibi durdurabilmesi için icranın geri bırakılması kararı getirmesi gerekir.
• Haczi ne kadar süre içinde istemeliyim? Haciz isteme hakkı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir sene geçmekle düşer.
• Borçlunun malını nasıl bulacağız? Kanun, alacaklıya UYAP üzerinden borçlunun mal, hak ve alacaklarını sorgulama ve aynı sistemden elektronik haciz talep etme imkânı tanımıştır.

Bu süreçte nasıl yardımcı oluyoruz?

Takip başlamadan önce elinizdeki belgenin niteliğini değerlendirip hangi yolun uygun olduğunu belirliyoruz; kambiyo senedi varsa bu yolun sağladığı avantajı gözetiyoruz. Ödeme emri sonrasında itiraz gelirse, belgenizin itirazın kaldırılmasına elverip elvermediğine göre altı aylık veya bir yıllık yolu seçiyoruz ve süreleri dosya bazında izliyoruz. Haciz aşamasında borçlunun mal, hak ve alacaklarını sorgulayıp haciz işlemlerini yürütüyor, çok sayıda dosyadan oluşan portföylerde süre ve aşama takibini toplu olarak yapıyoruz.