İhtiyati haciz, alacağın tahsilini güvence altına almak için borçlunun malvarlığına dava veya takipten önce konulabilen geçici bir tedbirdir. Amacı borcu tahsil etmek değil; borçlunun mallarını elden çıkarmasını önleyerek, sonunda kazanılacak hükmün karşılıksız kalmasının önüne geçmektir.
Konu 2004 sayılı İcra ve İflâs Kanunu'nda düzenlenmiştir. Kurumun ayırt edici yanı hızı değil, sürelerinin sertliğidir: kararı almak yetmez, kanunda sayılan adımların gününde atılması gerekir. Aksi hâlde haciz kendiliğinden kalkar.
Ne zaman istenebilir?
Kural, rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcudur. Bu şartları taşıyan alacaklı, borçlunun kendi elindeki veya üçüncü kişideki taşınır ve taşınmaz mallarını, alacaklarını ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir.
Vadesi gelmemiş borç için ise yalnızca iki hâlde istenebilir:
- Borçlunun belirli bir yerleşim yeri yoksa.
- Borçlu, taahhütlerinden kurtulmak maksadıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanır yahut kaçarsa; ya da bu maksatla alacaklının haklarını ihlâl eden hileli işlemlerde bulunursa.
Bu iki hâlde ihtiyati haciz konulursa borç, kanunun ifadesiyle yalnız borçlu hakkında muacceliyet kesbeder. Yani vade, alacaklı bakımından o borçluya karşı öne çekilmiş olur.
Hangi mahkeme, hangi ispat ölçüsü?
İhtiyati hacze, takip hukukundaki genel yetki kuralına göre belirlenen mahkeme karar verir. Alacaklı, alacağı ve gerektiğinde haciz sebepleri hakkında mahkemeye kanaat getirecek deliller göstermek zorundadır.
Buradaki ölçüt tam ispat değildir; mahkemenin kanaate varması yeterlidir. Bu, kurumu hızlı kılan şeydir. Aynı sebeple kanun mahkemeyi iki tarafı dinleyip dinlememekte serbest bırakmıştır: karar çoğu zaman borçlu haberdar edilmeden verilir.
Talebin reddi hâlinde karar gerekçeli olarak verilir ve istinaf yoluna başvurulabilir. Yüzüne karşı aleyhine ihtiyati haciz kararı verilen taraf da istinafa gidebilir. Bölge adliye mahkemesi bu başvuruları öncelikle inceler ve verdiği karar kesindir.
Teminat
İhtiyati haciz isteyen alacaklı, hacizde haksız çıkarsa borçlunun ve üçüncü kişinin bu yüzden uğrayacağı bütün zararlardan sorumludur ve kural olarak teminat vermek zorundadır.
Kanun iki istisna getirmiştir:
| Alacağın dayanağı | Teminat |
|---|---|
| Bir ilama dayanıyorsa | Aranmaz |
| İlam mahiyetinde bir belgeye dayanıyorsa | Mahkeme gerekip gerekmediğini takdir eder |
| Diğer hâllerde | Aranır |
Teminatın miktarı kanunda gösterilmemiştir; mahkemenin takdirindedir. Tazminat davası, ihtiyati haczi koyan mahkemede de görülebilir.
Karardan sonra: on günlük infaz süresi
Karar elde edilince iş bitmez. Alacaklı, kararın verildiği tarihten itibaren on gün içinde, kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki icra dairesinden kararın infazını istemek zorundadır.
Kanunun yaptırımı serttir: aksi hâlde ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar. Karar dosyada durur ama hükümsüzdür. İnfazla ilgili şikâyetler, infazı yapan icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesine yapılır.
En kritik nokta: yedi günlük takip veya dava zorunluluğu
Dava açmadan veya icra takibine başlamadan önce ihtiyati haciz yaptıran alacaklı, haczi kalıcı hâle getirmek için harekete geçmek zorundadır. Kanun burada birden çok yedi günlük süre öngörmüştür ve bunların her biri ayrı ayrı işler.
| Durum | Süre başlangıcı | Yapılması gereken |
|---|---|---|
| İhtiyati haciz uygulandı | Haczin tatbikinden; gıyapta yapılmışsa tutanağın tebliğinden | Yedi gün içinde takip talebinde bulunmak veya dava açmak |
| Borçlu ödeme emrine itiraz etti | İtirazın alacaklıya tebliğinden | Yedi gün içinde itirazın kaldırılmasını istemek veya dava açmak |
| İcra mahkemesi itirazın kaldırılmasını reddetti | Kararın tefhim veya tebliğinden | Yedi gün içinde dava açmak |
| İhtiyati haciz dava sırasında kondu | Esas hakkındaki hükmün tebliğinden | Bir ay içinde takip talebinde bulunmak |
Borçlunun itirazı
Kendisi dinlenmeden hakkında ihtiyati haciz kararı verilen borçlu, kararın tümüne değil, kanunda sayılan üç noktaya itiraz edebilir: haczin dayandığı sebepler, mahkemenin yetkisi ve teminat.
Süre yedi gündür. Huzuruyla yapılan hacizlerde haczin tatbiki tarihinden, aksi hâlde haciz tutanağının kendisine tebliği tarihinden işlemeye başlar. Menfaati ihlâl edilen üçüncü kişiler de haczi öğrendikleri tarihten itibaren yedi gün içinde, haczin dayandığı sebeplere veya teminata itiraz edebilir.
Mahkeme yalnızca gösterilen sebeplerle sınırlı inceleme yapar; itiraz eden, dayandığı bütün belgeleri dilekçesine eklemek zorundadır. İki taraf davet edilir, gelenler dinlenir; iki taraf da gelmezse evrak üzerinden karar verilir.
Borçlu haczi nasıl kaldırabilir?
Borçlunun elinde ikinci bir yol daha vardır: teminat göstererek haczin kaldırılmasını istemek. Kanun kabul edilebilecek teminatları saymıştır — para, mahkemece kabul edilecek rehin, esham veya tahvilat depo etmek; taşınmaz rehni veya muteber bir banka kefaleti göstermek.
Yetkili merci aşamaya göre değişir: talep başlangıçta mahkemeye yapılır, ancak takibe başlandıktan sonra bu yetki icra mahkemesine geçer.
Başka bir alacaklı da haczederse
İhtiyaten haczedilen mallar, ihtiyati haciz kesin hacze dönüşmeden önce başka bir alacaklı tarafından haczedilirse, ihtiyati haciz sahibi alacaklı bu hacze kendiliğinden ve geçici olarak iştirak eder. Bunun için ayrıca talepte bulunması gerekmez.
Buna karşılık kanun bir sınır da koymuştur: ihtiyati haciz başka bir rüçhan hakkı vermez. Yani sıra bakımından öncelik sağlar ama alacağa imtiyaz kazandırmaz. Rehinden önce ihtiyati veya icrai haciz bulunması hâlinde, kamu alacağı dâhil hiçbir haciz rehinden önceki hacze iştirak edemez. İhtiyati haciz masrafları satış tutarından alınır.
Sık sorulan sorular
- Vadesi gelmemiş alacağım için ihtiyati haciz isteyebilir miyim? Yalnızca iki hâlde: borçlunun belirli bir yerleşim yeri yoksa veya mallarını kaçırmaya ya da kaçmaya hazırlanıyorsa.
- Borçlu haberdar olur mu? Kanun mahkemeyi iki tarafı dinleyip dinlememekte serbest bırakmıştır; karar çoğu zaman borçlu dinlenmeden verilir.
- Teminat yatırmak zorunda mıyım? Alacak bir ilama dayanıyorsa teminat aranmaz. İlam mahiyetinde bir belgeye dayanıyorsa mahkeme takdir eder. Diğer hâllerde teminat gerekir.
- Kararı aldım, ne kadar süre içinde uygulatmalıyım? On gün. Bu sürede icra dairesinden infaz istenmezse karar kendiliğinden kalkar.
- Haciz uygulandı, sonra ne yapmam gerekiyor? Yedi gün içinde takip talebinde bulunmak veya dava açmak zorunludur.
- Borçlu itiraz ederse haciz kalkar mı? İtiraz kendiliğinden kaldırmaz; mahkeme gösterilen sebeplerle sınırlı inceleme yapar. İstinafa başvurulması da haczin icrasını durdurmaz.
- Borçlu olarak haczi nasıl kaldırabilirim? Para, rehin, esham veya tahvilat depo ederek ya da taşınmaz rehni veya muteber banka kefaleti göstererek kaldırılmasını isteyebilirsiniz.
- İhtiyati haciz bana öncelik sağlar mı? Sıraya girmenizi sağlar, ancak kanun ihtiyati haczin başka bir rüçhan hakkı vermediğini belirtmiştir.
- Başka alacaklı haczederse ne olur? Kesin hacze dönüşmeden önce yapılan hacze kendiliğinden ve geçici olarak iştirak edersiniz.
Bu süreçte nasıl yardımcı oluyoruz?
Talep öncesinde alacağın dayanağını teminat yükümlülüğü açısından değerlendiriyor, hangi malvarlığı üzerine haciz isteneceğini belirliyoruz. Kararın alınmasından sonra on günlük infaz süresini ve haczin uygulanmasını takip ediyor, ardından yedi günlük takip veya dava adımını süresinde atıyoruz. Borçlu itirazı hâlinde süreci yürütüyor; portföy hâlinde çok sayıda dosyada bu sürelerin dosya bazında izlenmesini sağlıyoruz.