Sınır Dışı Etme Kararı, İdari Gözetim ve Türkiye'ye Giriş Yasağı

Sınır dışı etme kararı, yabancının Türkiye'den çıkarılmasına yönelik bir idari işlemdir. Karar tek başına bir sonuç değildir: kanun hem karara karşı dava yolunu, hem de dava sonuçlanana kadar kişinin sınır dışı edilemeyeceğini düzenlemiştir. Ancak bu korumadan yararlanmak süreye bağlıdır.

Konu 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nda düzenlenmiştir. Sınır dışı etme kararı çoğu zaman yanında iki işlem daha getirir: idari gözetim ve Türkiye'ye giriş yasağı. Üçü ayrı işlemdir, ayrı süreleri ve ayrı itiraz yolları vardır.

Kimler hakkında sınır dışı etme kararı alınır?

Kanun, hakkında sınır dışı etme kararı alınacak yabancıları saymıştır. Başlıcaları şunlardır:

• Türk Ceza Kanunu'nun 59. maddesi kapsamında sınır dışı edilmesi gerektiği değerlendirilenler.
• Terör örgütü veya çıkar amaçlı suç örgütü yöneticisi, üyesi ya da destekleyicisi olanlar.
• Türkiye'ye giriş, vize ve ikamet izni işlemlerinde gerçek dışı bilgi ve sahte belge kullananlar.
• Türkiye'de bulunduğu süre zarfında geçimini meşru olmayan yollardan sağlayanlar.
• Kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar.
• Vize veya vize muafiyeti süresini on günden fazla aşanlar ya da vizesi iptal edilenler.
• İkamet izni iptal edilenler.
• İkamet izni süresinin bitiminden sonra kabul edilebilir gerekçesi olmadan on günden fazla ihlal edenler.
• Çalışma izni olmadan çalıştığı tespit edilenler.
• Yasal giriş veya çıkış hükümlerini ihlal edenler ya da buna teşebbüs edenler.
• Hakkında giriş yasağı bulunmasına rağmen Türkiye'ye geldiği tespit edilenler.
• İkamet izni uzatma başvurusu reddedilenlerden on gün içinde çıkış yapmayanlar.

Listeye bakıldığında görülen şudur: sebeplerin önemli bir kısmı ağır suçlarla değil, izin ve süre ihlalleriyle ilgilidir. On günlük eşikler bu nedenle pratikte belirleyici olur.

Kimler hakkında karar alınamaz?

Kanun, yukarıdaki kapsamda olsa dahi haklarında sınır dışı etme kararı alınmayacak yabancıları ayrıca saymıştır:

• Sınır dışı edileceği ülkede ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacağı konusunda ciddi emare bulunanlar.
• Ciddi sağlık sorunları, yaş ve hamilelik durumu nedeniyle seyahat etmesi riskli görülenler.
• Hayati tehlike arz eden hastalıkları için tedavisi sürerken, sınır dışı edileceği ülkede tedavi imkânı bulunmayanlar.
• Mağdur destek sürecinden yararlanmakta olan insan ticareti mağdurları.
• Tedavileri tamamlanıncaya kadar psikolojik, fiziksel veya cinsel şiddet mağdurları.

Kanun bu değerlendirmelerin herkes için ayrı ayrı yapılacağını belirtmiştir. Bu kişilerden belli bir adreste ikamet etmeleri ve istenen şekil ve sürelerde bildirimde bulunmaları istenebilir.

Karara karşı dava: yedi günlük süre

Sınır dışı etme kararı, gerekçeleriyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir. Yabancı bir avukatla temsil edilmiyorsa, kararın sonucu ile itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir.

Mahkemeye başvuran kişi, başvurusunu sınır dışı etme kararını veren makama da bildirir.

Kanun yargılamanın işleyişini de düzenlemiştir: savunmanın verilmesi veya savunma süresinin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır; duruşma yapılması mahkemenin takdirindedir; başvurular dosyanın tekemmülünden itibaren on beş gün içinde sonuçlandırılır ve mahkemenin bu konuda verdiği karar kesindir.

En önemli hüküm ise şudur: yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez. Yani süresinde açılan dava, kendiliğinden koruma sağlar. Sürenin kaçırılması hâlinde bu koruma da ortadan kalkar.

Türkiye'yi terke davet

Sınır dışı etme kararı alınanlara, kararda belirtilmek kaydıyla Türkiye'yi terk edebilmeleri için on beş günden az olmamak üzere otuz güne kadar süre tanınır.

Bu süre herkese tanınmaz. Kanun; kaçma ve kaybolma riski bulunanlara, yasal giriş veya çıkış kurallarını ihlal edenlere, sahte belge kullananlara, asılsız belgelerle ikamet izni almaya çalışan veya aldığı tespit edilenlere ve kamu düzeni, kamu güvenliği ya da kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlara süre tanınmayacağını belirtmiştir.

Çıkış için süre tanınanlara Çıkış İzin Belgesi verilir. Bu belge hiçbir harca tabi değildir; vize ve ikamet harçları ile bunların cezalarına ilişkin yükümlülükler ise saklıdır.

İdari gözetim

Sınır dışı etme kararı alınan herkes idari gözetime alınmaz. Kanun idari gözetimi belirli hâllere bağlamıştır: kaçma ve kaybolma riski bulunanlar, giriş veya çıkış kurallarını ihlal edenler, sahte ya da asılsız belge kullananlar, kabul edilebilir mazereti olmaksızın tanınan sürede çıkmayanlar ve kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar.

Süreler bakımından kanun şu çerçeveyi çizmiştir:

Uzatma her hâlde mümkün değildir: kanun bunu, sınır dışı işlemlerinin yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamaması hâline bağlamıştır.

İdari gözetimin devamında zaruret görülmeyen yabancılar için gözetim derhâl sonlandırılır ve alternatif yükümlülükler getirilir. Aylık değerlendirme için otuz günlük sürenin dolması da beklenmeyebilir.

İdari gözetime alternatif yükümlülükler

Kanun, idari gözetim yerine uygulanabilecek yükümlülükleri saymıştır: belirli adreste ikamet etme, bildirimde bulunma, aile temelli geri dönüş, geri dönüş danışmanlığı, kamu yararına hizmetlerde gönüllülük esasıyla görev alma, teminat ve elektronik izleme.

Bir veya birkaçının uygulanması hâlinde bu süre yirmi dört ayı geçemez. İdari gözetim kapsamında olup da gözetim altına alınmayan yabancılara bu yükümlülüklerden birinin ya da birkaçının getirilmesi zorunludur.

Elektronik izleme yükümlülüğüne karşı sulh ceza hâkimine başvurulabilir; başvuru yükümlülüğü durdurmaz, hâkim beş gün içinde karar verir ve kararı kesindir. Yükümlülüklere uymayan yabancılar idari gözetim altına alınabilir.

Geri gönderme merkezinde tanınan haklar

Kanun, geri gönderme merkezlerinde sağlanacak imkânları saymıştır. Uygulamada en çok ihtiyaç duyulanlar şunlardır:

• Yabancı tarafından bedeli karşılanamayan acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz verilir.
• Yakınlarına, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme ile bunlarla görüşme ve telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanır.
• Ziyaretçileriyle, vatandaşı olduğu ülkenin konsolosluk yetkilisiyle ve BM Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlisiyle görüşebilme imkânı sağlanır.
• Çocukların yüksek yararı gözetilir, aileler ayrı yerlerde barındırılır.

Türkiye'ye giriş yasağı

Giriş yasağı, sınır dışı etme kararından ayrı bir işlemdir ve iki farklı kaynağı vardır. Genel Müdürlük, kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından sakınca görülen yabancıların ülkeye girişini yasaklayabilir. Ayrıca Türkiye'den sınır dışı edilen yabancıların girişi, Genel Müdürlük veya valiliklerce yasaklanır.

Süre bakımından kural şudur: giriş yasağının süresi en fazla beş yıldır. Ancak kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit bulunması hâlinde bu süre Genel Müdürlükçe en fazla on yıl daha artırılabilir.

Tebligat bakımından iki hâl ayrılmıştır: kamu düzeni gerekçesiyle konulan yasaklar, yabancı Türkiye'ye giriş yapmak üzere geldiğinde sınır kapısındaki yetkili makamca; sınır dışı etmeye bağlı yasaklar ise valiliklerce tebliğ edilir. Tebligatta itiraz haklarının nasıl kullanılabileceği de yer alır.

Tahdit kodları hakkında ne söylenebilir?

Uygulamada giriş yasakları ve ön izin şartları, sistem kayıtlarına birer tahdit kaydı olarak işlenir; bunlar harf ve rakamdan oluşan kodlarla anılır. Bu kodların karşılıkları mevzuatta yayımlanmadığından, burada bir kod listesi vermiyoruz.

Hukuken önemli olan kodun kendisi değil, arkasındaki karardır: hangi makam tarafından, hangi kanuni sebebe dayanılarak, hangi süreyle konulmuştur ve tebliğ edilmiş midir. İtiraz ve dava da bu karara karşı yürütülür.

Bu nedenle ilk adım, koda dair tahminde bulunmak değil; kaydın dayanağı olan işlemin ve gerekçesinin öğrenilmesidir. Gerekçe bilinmeden yapılan başvurular çoğu zaman sonuçsuz kalır.

Giriş yasağının kaldırılması

Kanun, Genel Müdürlüğe iki yetki tanımıştır: giriş yasağını kaldırabilir, ya da yasak saklı kalmak kaydıyla yabancının belirli bir süre için Türkiye'ye girişine izin verebilir. İkincisi, yasak süresi dolmadan Türkiye'de yapılması gereken bir işi bulunanlar bakımından pratik önem taşır.

Ayrıca kanun, giriş yasağı kararı alınmayabileceği iki hâli düzenlemiştir:

• Vize veya ikamet izni süresi sona eren ve bu durum yetkili makamlarca tespit edilmeden önce kendisi çıkış için valiliğe başvuran yabancılara; idari para cezalarını ödemiş olmaları ve Bakanlıkça belirlenen ihlal sürelerini aşmamaları şartıyla.
• Türkiye'yi terke davet edilenlerden süresi içinde ülkeyi terk edenler hakkında.

Bu iki hüküm, süresi geçmiş bir izinle Türkiye'de bulunan kişiler bakımından belirleyicidir: kendiliğinden başvurmak ile yakalanmak arasındaki fark, ileriye dönük giriş yasağını doğrudan etkileyebilir.

Sınır dışı masrafları

Kanun, sınır dışı edilecek yabancıların seyahat masraflarının kural olarak kendilerince karşılanacağını düzenlemiştir. Yabancının parası yetmiyorsa veya hiç yoksa masraf Genel Müdürlükçe karşılanır; mevcut parasından temel gereksinimlerini karşılamaya yetecek tutar kendisine bırakılır.

Uygulamada gözden kaçan hüküm şudur: masraflar geri ödenmediği sürece yabancıların Türkiye'ye girişine izin verilmeyebilir. Ayrıca kalışını veya dönüşünü garanti eden gerçek ve tüzel kişiler ile yabancıyı izinsiz çalıştıran işverenler bakımından ayrı yükümlülükler öngörülmüştür.

Sık sorulan sorular

• Sınır dışı kararına kaç gün içinde dava açılır? Tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulur. Bu süre 21 Kasım 2024 tarihli değişiklikle on beş günden yediye indirilmiştir.
• Dava açarsam sınır dışı edilir miyim? Kanun, dava açma süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancının sınır dışı edilmeyeceğini düzenlemiştir.
• Mahkeme kararına itiraz edebilir miyim? Kanun, mahkemenin bu konuda verdiği kararın kesin olduğunu belirtmiştir.
• İdari gözetime de aynı mahkemede mi itiraz edilir? Hayır. İdari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurulur; hâkim beş gün içinde karar verir.
• Geri gönderme merkezinde avukatımla görüşebilir miyim? Kanun, avukata erişme ve görüşme imkânının sağlanacağını düzenlemiştir.
• Giriş yasağı en fazla ne kadar sürer? Kural olarak beş yıl; kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından ciddi tehdit hâlinde en fazla on yıl daha artırılabilir.
• Yasağın olduğunu nereden öğrenirim? Kamu düzeni gerekçeli yasaklar sınır kapısında tebliğ edilir. Geçmişinde ihlal veya sınır dışı işlemi bulunanların seyahatten önce durumunu kontrol ettirmesi yerinde olur.
• İkamet iznim bitti, kendim çıkarsam yasak konur mu? Kanun, durum tespit edilmeden önce kendisi çıkış için başvuranlara, cezaları ödemiş olmaları ve belirlenen ihlal sürelerini aşmamaları şartıyla giriş yasağı kararı alınmayabileceğini düzenlemiştir.
• Yasak kaldırılabilir mi? Genel Müdürlük giriş yasağını kaldırabilir veya yasak saklı kalmak kaydıyla belirli bir süre için girişe izin verebilir.
• Tahdit kodumun ne anlama geldiğini söyleyebilir misiniz? Kodların karşılıkları mevzuatta yayımlanmamaktadır. Belirleyici olan kaydın dayanağı olan karardır; önce o kararın ve gerekçesinin öğrenilmesi gerekir.

Bu süreçte nasıl yardımcı oluyoruz?

Tebliğ tarihini ve yedi günlük süreyi ilk adımda tespit ediyor, süresinde dava açılmasını sağlıyoruz. Kararın dayandığı sebebi ve dosyadaki belgeleri inceliyor, sınır dışı etme kararı alınamayacak hâllerden birinin bulunup bulunmadığını değerlendiriyoruz. İdari gözetim varsa sulh ceza hâkimliği yolunu ayrıca yürütüyoruz. Giriş yasağı ve tahdit kaydı bulunan dosyalarda önce kaydın dayanağını ve süresini tespit ediyor, kaldırılması ya da belirli süreli giriş izni verilmesi taleplerini buna göre hazırlıyoruz.