Yabancıların Türkiye’de Çalışma İzni Alması: Prosedür ve Temel Esaslar

Türkiye'de çalışacak yabancıların, çalışmaya başlamadan önce çalışma izni alması gerekir. Kanun bunu bir tercih olarak değil, yasak biçiminde düzenlemiştir: izin olmaksızın çalışmak da çalıştırmak da yasaktır ve her ikisi de yaptırıma bağlanmıştır.

Konu 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu'nda düzenlenmiştir. Çalışma izni, Bakanlıkça resmî bir belge şeklinde düzenlenir ve geçerlilik süresi içinde yabancıya Türkiye'de hem çalışma hem ikamet hakkı verir.

Temel kural: izinsiz çalışma yasaktır

Kanun kapsamındaki yabancıların çalışma izni olmaksızın Türkiye'de çalışmaları veya çalıştırılmaları yasaktır. Bu kuralın iki istisnası vardır: diğer kanunlarda ya da Türkiye'nin taraf olduğu anlaşmalarda izin almadan çalışabileceği belirtilen yabancılar ile 5901 sayılı Kanun'un 28. maddesi kapsamındaki Mavi Kart sahipleri.

Buradaki en yaygın yanılgıya baştan değinelim: geçerli bir ikamet izniniz olması size çalışma hakkı vermez. Kanun bunu açıkça belirtmiştir; mülteci veya ikincil koruma statüsü dışında, herhangi bir nedenle ikamet izni bulunması çalışma hakkı doğurmaz.

Çalışma izni türleri

Süreli çalışma izni ve süreler

Başvurunun olumlu değerlendirilmesi hâlinde yabancıya, iş veya hizmet sözleşmesinin süresini aşmamak koşuluyla, belirli bir işverene ait belirli bir işyerinde belirli bir işte çalışmak şartıyla ilk başvuruda en çok bir yıl geçerli çalışma izni verilir.

Uzatmalarda süre kademeli olarak artar: aynı işverene bağlı olarak ilk uzatmada en çok iki yıl, sonraki uzatmalarda ise en çok üç yıla kadar izin verilebilir.

Uzatma başvurusu, çalışma izni süresinin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren ve her durumda süre dolmadan yapılır. Kanun burada esneklik tanımamıştır: bu süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvuruları reddedilir.

Süresiz ve bağımsız çalışma izni

Türkiye'de uzun dönem ikamet izni veya en az sekiz yıl kanuni çalışma izni bulunan yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir. Kanun burada da açık bir uyarı koymuştur: başvuru şartlarını taşımak yabancıya mutlak bir hak sağlamaz.

Süresiz çalışma izni olan yabancı, uzun dönem ikamet izninin sağladığı tüm haklardan yararlanır. Özel kanunlardaki düzenlemeler hariç, sosyal güvenliğe ilişkin kazanılmış hakları saklı kalmak kaydıyla Türk vatandaşlarına tanınan haklardan yararlanır; buna karşılık seçme, seçilme ve kamu görevlerine girme hakkı ile askerlik yükümlülüğü yoktur.

Bağımsız çalışma izni, yabancıya kendi ad ve hesabına çalışma hakkı verir ve profesyonel meslek mensuplarına, diğer kanunlardaki özel şartların sağlanması kaydıyla verilebilir. Değerlendirmede yabancının eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, bilim ve teknolojiye katkısı, faaliyetinin veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi ile şirket ortağıysa sermaye payı dikkate alınır.

Şirket ortakları bakımından kanun net bir hüküm getirmiştir: limited şirketlerin şirket ortağı olan müdürü, anonim şirketlerin şirket ortağı olan yönetim kurulu üyesi ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin yönetici olan komandite ortağı, çalışma izni alarak çalışabilir. Yani şirkete ortak olmak tek başına çalışma hakkı vermez.

Turkuaz Kart

Turkuaz Kart, nitelikli yabancı olarak değerlendirilenlere verilir ve sahibine süresiz çalışma hakkı, eş ile bakmakla yükümlü olduğu çocuklarına ise ikamet izni yerine geçen belge sağlar.

Kanun nitelikli yabancıyı örnekleyerek tarif etmiştir: akademik alanda uluslararası kabul görmüş çalışmaları bulunanlar, bilim, sanayi ve teknolojide ülke bakımından stratejik kabul edilen bir alanda öne çıkmış olanlar ile ihracat, istihdam veya yatırım kapasitesi bakımından ulusal ekonomiye önemli katkı sağlayanlar veya sağlaması öngörülenler.

Kart ilk üç yılı geçiş süresi olmak üzere verilir. Bu süre içinde Bakanlık, işverenden veya yabancıdan yürütülen faaliyetlere ilişkin bilgi ve belge talep edebilir. Geçiş süresi kaydının kaldırılması için başvuru, geçiş süresinin dolmasına yüz seksen gün kalmasından itibaren ve her durumda geçiş süresi dolmadan yapılmalıdır. Süre geçtikten sonra yapılan başvuru reddedilir ve Turkuaz Kart geçersiz hâle gelir.

Çalışma izni muafiyeti

Muafiyet kapsamındaki yabancılar, çalışma izni muafiyeti almak kaydıyla çalışabilir. Muafiyet de Bakanlıkça düzenlenen resmî bir belgedir; kendiliğinden doğmaz, başvuru gerektirir.

Kanunda açıkça sayılan iki hâl şudur: 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'na göre kurulmuş anonim şirketlerin Türkiye'de ikamet etmeyen yönetim kurulu üyesi ile diğer şirketlerin yönetici sıfatı olmayan ortağı; ve Türkiye'deki faaliyetleri yüz seksen gün içinde doksan günü geçmeyen sınırötesi hizmet sunucusu.

Başvuru nereye ve nasıl yapılır?

Çalışma izni başvuruları yurt içinde doğrudan Bakanlığa, yurt dışında ise yabancının vatandaşı olduğu veya yasal olarak bulunduğu ülkedeki Türkiye Cumhuriyeti büyükelçilik ya da başkonsolosluklarına yapılır. Yurt dışındaki başvurular temsilcilikçe Bakanlığa iletilir. Başvurular yetkili aracı kurum tarafından da yapılabilir.

Kanun süre bakımından iki ölçüt koymuştur. Usulüne uygun yapılan başvuruların değerlendirilmesi, bilgi ve belgelerin tam olması kaydıyla otuz gün içinde tamamlanır. Başvuruda eksik bilgi veya belge varsa değerlendirme ertelenir; erteleme süresi, mücbir sebebin resmî makamdan belgelendirildiği hâller dışında otuz günü aşamaz ve süre sonunda eksiklikleri tamamlanmayan başvurular reddedilir.

Düzenlenen çalışma izni, yabancının pasaportunun geçerlilik süresinden altmış gün daha kısa süreli ve her yabancı için ayrı verilir.

Değerlendirme kriterleri

Kanun, başvuruların uluslararası işgücü politikasına göre değerlendirileceğini söyler ve kriterleri belirleme yetkisini Bakanlığa bırakır. Bu kriterler yönetmeliğe dayanılarak Bakanlıkça yayımlanır ve üç başlıkta toplanır:

• İstihdam kriteri: Bilanço esası usulüne tabi işyerlerinde, çalışma izni istenen her bir yabancı için en az beş Türk vatandaşının istihdamı esastır. Belirli bir net satış düzeyinin üzerindeki işyerlerinde bu kriter belli sayıda yabancı için uygulanmayabilir.
• Mali yeterlilik kriteri: İşyerinin ödenmiş sermayesi, net satışları veya ihracat tutarı üzerinden değerlendirilir. Yeni kurulan ve faaliyette olan işyerleri için ölçütler farklıdır.
• Ücret kriteri: Yabancıya ödenecek ücretin, yapacağı işin niteliğine göre brüt asgari ücretin belirli katlarından az olmaması aranır. Üst düzey yöneticiler, mühendis ve mimarlar, diğer yöneticiler, uzmanlık gerektiren işler ve ev hizmetleri için ayrı katsayılar öngörülmüştür.

Kriterlerin yanında muafiyetler de vardır. Türk vatandaşının aile üyeleri, uzun dönem ikamet izni veya insani ikamet izni sahipleri, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları ile Türkiye'de belirli süre yasal olarak bulunmuş yabancılar bakımından bu kriterlerin tamamı veya bir kısmı uygulanmayabilir. Bilişim, eğitim, turizm ve ev hizmetleri gibi alanlarda ayrıca sektör bazlı özel kriterler öngörülmüştür.

Ön izin gerektiren meslekler

Mesleki yeterlilik gerektiren sağlık ve eğitim hizmetlerinde çalışacak yabancıların çalışma izni başvurularında ön izin alınması zorunludur. Sağlık hizmetlerinde Sağlık Bakanlığı, eğitim hizmetlerinde Millî Eğitim Bakanlığı ön izin vermeye yetkilidir; hangi mesleklerin ön izne tabi olduğu bu bakanlıkların görüşü alınarak belirlenir.

Yükseköğretim kurumlarında görev yapacak yabancı uyruklu öğretim elemanlarına çalışma izni, Yükseköğretim Kurulunun ön iznine istinaden verilir. Ar-Ge Merkezi Belgesi olan firmalarda Ar-Ge personeli olarak çalışacak yabancıların başvuruları da ilgili bakanlığın olumlu görüşü hâlinde değerlendirilir. Uzatma başvuruları da aynı ön izne tabidir.

Kimlere istisna tanınabilir?

Kanun, uluslararası işgücü politikasına uygun olarak bazı yabancılara başvuru, ret ve süre hükümlerinin farklı uygulanabileceğini öngörmüştür. Bu kapsamda sayılanlar arasında şunlar yer alır:

• Eğitim düzeyi, ücreti, mesleki deneyimi ve bilim ile teknolojiye katkısı itibarıyla nitelikli işgücü sayılanlar.
• Yatırım veya ihracat düzeyi ile sağlayacağı istihdamın büyüklüğü itibarıyla nitelikli yatırımcı sayılanlar.
• Belirli bir süre için işvereni tarafından Türkiye'de gerçekleştirilen bir projede istihdam edilenler.
• Türk soylu olduğu bildirilenler, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti vatandaşları ve Avrupa Birliği üyesi ülke vatandaşları.
• Bir Türk vatandaşı ile evli olan ve eşiyle Türkiye'de evlilik birliği içinde yaşayan yabancılar.
• Alanındaki başarısıyla uluslararası düzeyde temayüz etmiş olarak bilimsel, kültürel, sanatsal veya sportif amaçla gelenler.
• Uluslararası koruma başvurusu sahipleri, şartlı mülteciler, geçici koruma sağlananlar, vatansızlar ve insan ticareti mağdurları.

Uluslararası koruma talebinde bulunanlar ile geçici koruma sağlananlar, başvuru tarihinden ya da geçici koruma kimlik belgesinin düzenlendiği tarihten altı ay sonra çalışma izni veya muafiyeti için başvurabilir.

Yabancı öğrencilerin çalışması

Türkiye'de bir yükseköğretim kurumunda örgün öğretim programlarına kayıtlı yabancı öğrenciler, çalışma izni almak kaydıyla çalışabilir. Ön lisans ve lisans düzeyindekiler, öğrenimlerinin ilk yılının tamamlanmasından sonra başvurabilir ve İş Kanunu uyarınca kısmi süreli çalışabilir. Lisansüstü öğrenciler için bu sınırlamalar uygulanmaz.

Öğrencilere verilen çalışma izinleri, geçerli öğrenci ikamet iznini ve bu iznin sağladığı hakları sona erdirmez. Türkiye'de yükseköğrenimini tamamlayan yabancı, mezuniyet tarihinden itibaren bir yıl içinde çalışma izni başvurusu yaparsa başvurusu belirlenen esaslar doğrultusunda değerlendirilir.

Çalışma izni ikamet izni yerine geçer mi?

Evet. Kanuna göre çalışma izni ve çalışma izni muafiyeti, Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 27. maddesi uyarınca ikamet izni yerine geçer. Bu nedenle çalışma izni bulunan yabancının ayrıca ikamet izni almasına gerek yoktur.

Buna karşılık ilişki tek yönlüdür: ikamet izni bulunması çalışma hakkı vermez.

Yurt dışından yapılan başvuru üzerine çalışma izni verilen yabancı, iznin geçerliliğinin başladığı tarihten itibaren altı ay içinde Türkiye'ye gelmek zorundadır. Bu süre içinde gelmeyen yabancının çalışma izni iptal edilir.

Ret, iptal ve itiraz yolu

Kanun ret sebeplerini saymıştır. Başlıcaları; başvurunun uluslararası işgücü politikasına uygun olmaması, sahte veya yanıltıcı bilgi ve belgeyle yapılması, yabancı istihdamına ilişkin gerekçenin yeterli görülmemesi, diğer kanunlarda Türk vatandaşlarına hasredilen iş ve meslekler için başvurulması, yabancının gerekli nitelik ve uzmanlığı taşımadığının anlaşılması, Bakanlıkça belirlenen değerlendirme kriterlerinin karşılanmaması ve kamu düzeni, kamu güvenliği ya da kamu sağlığı bakımından sakınca görülmesidir.

İptal sebepleri arasında ise; iznin geçerlilik tarihinden itibaren altı ay içinde Türkiye'ye gelinmemesi, pasaport süresinin uzatılmaması, kanuna aykırı çalışıldığının tespiti, çalışmanın herhangi bir nedenle sona ermesi ve başvurunun sahte belgeyle yapıldığının sonradan anlaşılması yer alır.

İtiraz yolu bakımından kanun özel bir usul öngörmüştür. Ret ve iptal kararları, yabancı çalıştıran işverene veya bağımsız çalışma izni, süresiz çalışma izni ya da Turkuaz Kart sahibi yabancıya tebliğ edilir. İlgililer, tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edebilir; itirazın reddi hâlinde idari yargı yoluna başvurulabilir.

İşverenin yükümlülükleri ve yaptırımlar

Yabancı çalıştıran işverenler ile süresiz veya bağımsız çalışma izni bulunan yabancılar; çalışmanın başlaması ve sona ermesi ile iznin iptalini gerektirecek hâlleri on beş gün içinde Bakanlığa bildirmekle yükümlüdür. Sosyal güvenlik mevzuatından doğan yükümlülüklerin de kanuni süresi içinde yerine getirilmesi gerekir.

Denetim, Bakanlık iş müfettişleri ile Sosyal Güvenlik Kurumu müfettişleri ve sosyal güvenlik denetmenlerince yapılır. Kanunda öngörülen idari para cezaları iki grupta toplanmıştır: bildirim yükümlülüğünün yerine getirilmemesi ve çalışma izni olmaksızın çalışma ya da çalıştırma. İkinci grupta ceza; bir işverene bağlı çalışan yabancı, bağımsız çalışan yabancı ve işveren için ayrı ayrı öngörülmüştür ve işveren bakımından her bir yabancı için uygulanır. Fiillerin tekrarı hâlinde cezalar bir kat artırılır. Tutarlar her yıl yeniden değerlemeye tabi olduğundan burada rakam verilmemiştir.

Yaptırım idari para cezasıyla sınırlı değildir. Çalışma izni bulunmadan çalıştığı tespit edilen yabancılar sınır dışı edilmek üzere İçişleri Bakanlığına bildirilir. Ayrıca işveren veya işveren vekili, izinsiz çalıştırdığı yabancının ve varsa eş ve çocuklarının konaklama giderlerini, ülkelerine dönüş masraflarını ve gerektiğinde sağlık harcamalarını karşılamak zorundadır.

Sık sorulan sorular

• İkamet iznim var, çalışabilir miyim? Hayır. Kanun, ikamet izni bulunmasının çalışma hakkı vermediğini açıkça belirtmiştir. Ayrıca çalışma izni alınması gerekir.
• Şirketime ortağım, ayrıca çalışma izni gerekir mi? Limited şirketin ortak olan müdürü ile anonim şirketin ortak olan yönetim kurulu üyesi, çalışma izni alarak çalışabilir. Ortaklık tek başına yeterli değildir.
• İşimi değiştirirsem iznim devam eder mi? İzin belirli bir işveren için geçerlidir. Farklı bir işveren yanında çalışmak üzere yapılan başvuru ilk başvuru gibi değerlendirilir.
• Uzatma başvurusunu geç yaparsam ne olur? Kanun, süre dolduktan sonra yapılan uzatma başvurularının reddedileceğini öngörmüştür. Başvuru, sürenin dolmasına altmış gün kalmasından itibaren yapılabilir.
• Kaç yıl sonra süresiz çalışma iznine geçebilirim? Uzun dönem ikamet izni bulunanlar ile en az sekiz yıl kanuni çalışma izni olanlar başvurabilir. Kanun, şartları taşımanın mutlak hak sağlamadığını ayrıca belirtmiştir.
• Muafiyetle çalıştığım süre sayılır mı? Hayır. Çalışma izni muafiyetiyle geçirilen süreler, kanuni çalışma izni ve ikamet izni sürelerinin hesabında dikkate alınmaz.
• Öğrenciyim, çalışabilir miyim? Örgün öğretimdeki öğrenciler çalışma izni almak kaydıyla çalışabilir. Ön lisans ve lisans öğrencileri ilk yıldan sonra ve kısmi süreli çalışabilir; lisansüstünde bu sınırlamalar yoktur.
• Türk vatandaşıyla evliyim, avantajım var mı? Türk vatandaşıyla evli olan ve eşiyle Türkiye'de evlilik birliği içinde yaşayan yabancılar, kanunda istisna tanınabilecek kişiler arasında sayılmıştır.
• Başvurum ne kadar sürede sonuçlanır? Kanun, bilgi ve belgelerin tam olması kaydıyla değerlendirmenin otuz gün içinde tamamlanmasını öngörmüştür. Eksiklik hâlinde erteleme süresi kural olarak otuz günü aşamaz.
• Reddedilirse ne yapabilirim? Tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde Bakanlığa itiraz edilebilir. İtirazın reddi hâlinde idari yargı yoluna gidilebilir.

Bu süreçte nasıl yardımcı oluyoruz?

Hangi izin türünün duruma uygun olduğunu belirliyor, işveren tarafında istihdam, mali yeterlilik ve ücret kriterlerinin başvuru anında karşılanıp karşılanmadığını denetliyoruz. Ön izin gerektiren mesleklerde ilgili bakanlık sürecini yürütüyor, başvuru ve uzatma takvimini süre kaybı doğmayacak biçimde kurguluyoruz. Süresiz çalışma izni veya vatandaşlığa yönelik bir planlama varsa muafiyet ve izin sürelerinin hesaba katılıp katılmadığını gözetiyoruz. Ret veya iptal hâlinde otuz günlük itiraz süresini takip ediyor, gerekiyorsa idari yargı sürecini yürütüyoruz.