Genel yol, Türk vatandaşlığının sonradan kazanılmasında esas yoldur. Evlilik, yatırım veya istisnai yollardan birine girmeyen yabancılar bu yoldan başvurur. Şartları 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu'nun 11. maddesinde sayılmış, ayrıntıları ise Kanunun uygulama yönetmeliğinde düzenlenmiştir.
Bu yolun ayırt edici yanı, aranan şartların çokluğu değil; şartların tamamı sağlansa dahi başvurana kesin bir hak vermemesidir. Kanun bunu açıkça yazmıştır.
Hukuki dayanak
Kanunun 11. maddesi genel yolla vatandaşlık başvurusunda aranan şartları sayar. Yönetmelik ise bu şartların her birini nasıl anlamak gerektiğini ayrıntılandırır; uygulamada belirleyici olan çoğu zaman yönetmelik metnidir.
Genel yol, evlilik yolundan iki noktada ayrılır. Birincisi, burada Türkiye'de fiilen ikamet aranır; evlilik yolunda aranmaz. İkincisi, burada Türkçe, geçim ve yerleşme iradesi gibi şartlar devreye girer. Buna karşılık genel yolda evlilik yolundaki üç yıllık evlilik ve aile birliği şartları söz konusu değildir.
Aranan şartlar
Aşağıdaki şartların birlikte sağlanması gerekir.
- Ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmak: Bu, kişinin kendi millî kanununa göre değerlendirilir. Vatansız kişilerde Türk Medenî Kanunu esas alınır.
- Kesintisiz beş yıl ikamet: Başvuru tarihinden geriye doğru Türkiye'de kesintisiz beş yıl ikamet edilmiş olması aranır.
- Yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmek: Yönetmelik bu şartı somut davranışlara bağlamıştır; aşağıda ayrıca ele alıyoruz.
- Genel sağlık bakımından tehlike teşkil eden bir hastalığı bulunmamak: Usul ve esasları Sağlık Bakanlığınca belirlenen sağlık raporuyla belgelenir.
- İyi ahlak sahibi olmak: Yönetmelik bunu, toplum içinde birlikte yaşamanın gerektirdiği sorumluluk duygusuyla davranmak, çevresine güven vermek ve toplum değerlerine aykırı kötü alışkanlığı bulunmamak olarak tarif eder.
- Yeteri kadar Türkçe konuşabilmek: Yönetmelikteki ölçüt, toplumsal yaşama uyum sağlayabilecek düzeydir.
- Geçimini sağlayacak gelire veya mesleğe sahip olmak: Kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimi birlikte değerlendirilir.
- Millî güvenlik ve kamu düzeni bakımından engel bulunmaması: Ayrı bir soruşturmaya tabidir.
Kanun ayrıca, bu şartlarla birlikte mevcut vatandaşlıktan çıkma şartının da aranabileceğini öngörmüştür. Bu takdirin kullanılmasına ilişkin esasları belirleme yetkisi idareye aittir.
Beş yıllık ikamet nasıl hesaplanıyor?
Kanun, ikameti "Türk kanunlarına uygun olarak Türkiye'de oturmak" biçiminde tanımlar. Yani süre, yasal bir ikamet iznine dayanmalıdır; fiilen bulunmuş olmak yeterli değildir.
Sürenin kesintisiz olması aranır. Bununla birlikte kanun bir esneklik tanımıştır: beş yıllık süre içinde toplam altı ayı geçmemek üzere Türkiye dışında bulunulabilir ve bu süreler ikamet süresinin içinde sayılır.
Altı aylık sınırın aşılması hâlinde sürenin nasıl değerlendirileceği, çıkışların sebebine ve dosyanın bütününe göre ele alınır. Başvuru dosyasında yurda giriş ve çıkış tarihlerini gösteren belge il emniyet müdürlüğünden alınır; bu nedenle ikamet süresi beyana değil kayda dayanır.
Hangi ikamet izinleri bu yolda sayılmıyor?
Uygulamada en çok hayal kırıklığı yaratan konu budur. Yönetmelik, yasal bir ikamet izni bulunsa bile yerleşme niyetini göstermeyen ikamet türlerinde başvurunun işleme alınmayacağını düzenlemiştir. Metinde şu hâller sayılmıştır:
- Sığınma veya iltica başvurusu sahipleri ile sığınmacılar.
- Öğrenim amacıyla ikamete bağlananlar.
- Turistik amaçla ikamete bağlananlar.
- Türkiye'de öğrenim gören çocuğuna refakat edenler.
- Tedavi amacıyla ikamete bağlananlar.
Buna göre, örneğin beş yılını öğrenci ikametiyle Türkiye'de geçirmiş bir kişinin bu süreye dayanarak genel yoldan başvurması beklenen sonucu vermeyebilir. Böyle bir durumdaysanız, başvuru öncesinde ikamet geçmişinizin türlerine göre incelenmesi yerinde olur.
"Yerleşmeye karar verdiğini davranışlarıyla teyit etmek" ne demek?
Yönetmelik bu şartı soyut bırakmamış, kabul edilebilir davranışları saymıştır. İki grup halinde toplanabilir.
| Ekonomik bağ kuran davranışlar | Kişisel bağ kuran durumlar |
|---|---|
| Türkiye'de taşınmaz mal edinmek | Türk vatandaşı ile evlenmek |
| İş kurmak veya yatırım yapmak | Ailece müracaat etmek |
| Ticaret ve iş merkezini Türkiye'ye nakletmek | Daha önce Türk vatandaşlığını kazanmış ana, baba, kardeş ya da çocuk sahibi olmak |
| Çalışma iznine tabi olarak bir iş yerinde çalışmak | Eğitimini Türkiye'de tamamlamak |
Yönetmelik bu davranışları "ve benzeri" ifadesiyle örnekleyici biçimde saymıştır. Dolayısıyla listede yer almayan başka davranışların da ileri sürülmesi mümkündür; bunların kabul görüp görmeyeceği dosyanın bütünü içinde değerlendirilir.
Türkçe şartı ve mülakat
Kanun "yeteri kadar Türkçe konuşabilmek" der; yönetmelik ölçütü toplumsal yaşama uyum sağlayabilecek düzey olarak belirler. Belirli bir sınav veya sertifika şartı öngörülmemiştir; değerlendirme mülakatta yapılır.
Mülakatı Vatandaşlık Başvuru İnceleme Komisyonu yürütür. Yönetmelikte mülakatta tespit edileceği belirtilen hususlar şunlardır:
- Başvuruda aranan şartların taşınıp taşınmadığı.
- Soy durumu.
- Türkçe konuşma yeterliliği.
- Geçimin ne şekilde sağlandığı.
- Türkiye'nin toplumsal yaşamına uyum sağlanıp sağlanmadığı.
Komisyon ayrıca dosyadaki belgelerin tam olup olmadığını denetler. Doktor raporuyla tespit edilmesi hâlinde konuşamayan ve duyamayan kişilerin mülakatı, işaretlerinden anlayanlar aracılığıyla ya da okuma yazma biliyorlarsa yazılı olarak yapılır.
Süreç nasıl işliyor?
Başvuru, yerleşim yerinin bulunduğu valiliğe (İl Nüfus ve Vatandaşlık Müdürlüğü) yapılır. Süreç kabaca beş aşamadan oluşur.
| Aşama | Yapılan iş |
|---|---|
| Ön inceleme | Müracaat makamı, başvurunun işleme alınabilir olup olmadığını inceler |
| Dosya düzenlenmesi | Yönetmelikte sayılan belgelerden oluşan dosya hazırlanır |
| Emniyet soruşturması | İl emniyet müdürlüğü; millî güvenlik ve kamu düzeni, iyi ahlak, Türkiye'ye geliş tarihi, ikametin amacı ve yurt dışı çıkışlarını araştırır |
| Komisyon mülakatı | Şartlar, Türkçe, geçim ve uyum bakımından mülakat yapılır; belgeler denetlenir |
| Bakanlık kararı | Şartları taşıdığı anlaşılan dosya Bakanlığa gönderilir; karar Bakanlıkça verilir |
Komisyon incelemesi sonucunda şartların taşınmadığı anlaşılırsa dosya Bakanlığa gönderilmez ve durum ilgilisine tebliğ edilir. Yani olumsuz sonuç yalnızca Bakanlık aşamasında değil, il aşamasında da ortaya çıkabilir.
İstenen belgeler
Aşağıdaki liste yönetmelikte sayılan belgelere dayanmaktadır. Başvuru öncesinde güncel listenin teyit edilmesi gerekir.
| Belge | Açıklama |
|---|---|
| İsteği belirten form dilekçe | Müracaat makamından temin edilir |
| Pasaport veya benzeri belge | Hangi devlet vatandaşı olunduğunu gösterir |
| Kimlik bilgilerini gösteren belge | Doğum belgesi veya nüfus kayıt örneği; evli ise eş ve çocukların aile bağını kanıtlayan belge |
| Medenî hâl belgesi | Evli ise evlenme, boşanmış ise boşanma, dul ise ölüm belgesi |
| Türk vatandaşı yakınların nüfus kayıt örneği | Birinci veya ikinci derece yakın varsa; sistemden alınır |
| Sağlık raporu | Usul ve esasları Sağlık Bakanlığınca belirlenmiştir |
| Gelir veya meslek belgesi | Çalışma izni, vergi levhası, taahhütname veya benzeri |
| Giriş-çıkış belgesi | Beş yıllık ikameti gösterir; il emniyet müdürlüğünden alınır |
| İkamet tezkeresi | İşlemlerin sonuçlandırılmasına yetecek süreli olmalıdır |
| Kesinleşmiş mahkeme kararı | Herhangi bir suç nedeniyle karar varsa onaylı örneği |
| Hizmet bedeli makbuzu | Bedel her yıl güncellenir |
Yabancı makamlarca düzenlenen resmî belgelerin tasdiki, Nüfus Hizmetleri Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik hükümlerine göre yapılır; uygulamada bu, belgenin apostil şerhi taşımasını veya Türk konsolosluğunca onaylanmasını gerektirir. Pasaport ve diploma gibi belgelerde Türkçe tercümeli ve noter tasdikli olması yeterli görülmüştür.
Başvurunun işleme alınmadığı hâller
Yönetmelik, ön inceleme aşamasında başvurunun kabul edilmeyeceği durumları ayrıca saymıştır:
- Kendi millî kanununa göre ergin ve ayırt etme gücüne sahip olmamak.
- Başvuru tarihinden geriye doğru kesintisiz beş yıl ikamet etmemiş olmak.
- Yasal ikamet izni olmaksızın bulunmak ya da yerleşme niyetini göstermeyen bir ikamet türüne bağlı olmak.
- Herhangi bir suçtan dolayı yargılamanın devam etmesi veya hükümlü ya da tutuklu olmak.
- Yönetmelikte sayılan belgeleri ibraz edememek.
Bu hâllerde durum ilgilisine yazılı olarak bildirilir.
İdarenin takdir yetkisi
Kanun, konuyu tereddüde yer bırakmayacak biçimde düzenlemiştir: aranan şartları taşımak, vatandaşlığın kazanılmasında kişiye mutlak bir hak sağlamaz. Şartların tamamı sağlanmış olsa dahi karar Bakanlığa aittir.
Bu, başvurunun sonuçsuz olduğu anlamına gelmez; dosyanın nasıl hazırlandığının önem taşıdığı anlamına gelir. Talebin reddi hâlinde işlem idari nitelikte olduğundan idari yargı yolu açıktır.
Eşin ve çocukların durumu
Vatandaşlığın genel yoldan kazanılması eşin vatandaşlığını etkilemez. Eşin ayrıca kendi şartlarını taşıyarak başvurması gerekir.
Çocuklar bakımından esas, ana veya baba ile birlikte işlem görmeleridir. Vatandaşlığın kazanıldığı tarihte velayeti başvurandan bulunan ergin olmayan çocuklar, diğer eşin muvafakati şartıyla ana veya babaya bağlı olarak Türk vatandaşlığını kazanır. Muvafakat verilmemesi hâlinde, ana veya babanın mutad meskeninin bulunduğu ülkedeki hâkim kararına göre işlem yapılır.
Birlikte işlem görmeyen çocuklar, ergin olduktan sonra kendi adlarına başvurabilir ve haklarında yine bu yazıda anlatılan genel yol hükümleri uygulanır. Bu nedenle çocukların dosyaya dâhil edilmesi başvuru hazırlığının ilk adımlarındandır.
Süreç ne kadar sürer?
Süre; dosyanın eksiksizliğine, emniyet soruşturmasının ve mülakatın ne zaman tamamlandığına ve Bakanlık aşamasındaki incelemeye bağlı olarak değişir. Bu nedenle tek bir süre vermek doğru olmaz. Bununla birlikte genel yolun, istisnai yoldan — örneğin yatırım yoluyla kazanmadan — daha uzun sürdüğü söylenebilir; burada emniyet soruşturması ve komisyon mülakatı ayrı ayrı tamamlanmakta, dosya ancak bundan sonra Bakanlığa gönderilmektedir. Bu arada ikamet izninin geçerliliğini koruması gerekir; yönetmelik, işlemlerin sonuçlandırılmasına yetecek süreli bir ikamet tezkeresi aramaktadır.
Sık sorulan sorular
- Beş yılı öğrenci ikametiyle tamamladım, başvurabilir miyim? Yönetmelik, öğrenim amacıyla bağlanan ikametleri yerleşme niyetini göstermeyen hâller arasında saymıştır. Bu durumdaysanız ikamet geçmişinizin ayrıca incelenmesi gerekir.
- Beş yıl içinde yurt dışına çıkabilir miyim? Kanun, bu süre içinde toplam altı ayı geçmemek üzere Türkiye dışında bulunulabileceğini öngörmüştür.
- Türkçe için sınava girmem gerekiyor mu? Belirli bir sınav veya sertifika şartı öngörülmemiştir; yeterlilik komisyon mülakatında değerlendirilir.
- Ne kadar gelirim olmalı? Kanun belirli bir tutar belirlememiş, kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu kimselerin geçimini sağlayacak gelir veya meslek aramıştır. Değerlendirme dosyaya göre yapılır.
- Mevcut vatandaşlığımdan çıkmam gerekir mi? Kanun bu şartın da aranabileceğini öngörmüştür; esasları belirleme yetkisi idaredir.
- Eşim de benimle birlikte vatandaş olur mu? Hayır. Vatandaşlığın kazanılması eşin vatandaşlığını etkilemez; eşin ayrıca başvurması gerekir.
- Şartların hepsini taşıyorum, vatandaşlık kesin mi? Kanun, şartları taşımanın mutlak bir hak sağlamadığını açıkça belirtmiştir. Karar Bakanlığa aittir.
- Reddedilirse ne yapabilirim? Ret gerekçesine göre eksikliğin giderilerek yeniden başvurulması veya idari yargı yoluna gidilmesi gündeme gelebilir.
- Evli olmam bu yolda işime yarar mı? Türk vatandaşıyla evlilik, yerleşme iradesini teyit eden durumlar arasında sayılmıştır. Ayrıca evlilik yolundan başvuru koşulları oluşmuşsa o yol da değerlendirilebilir.
Bu süreçte nasıl yardımcı oluyoruz?
Başvuru öncesinde ikamet geçmişini izin türlerine ve giriş-çıkış kayıtlarına göre inceliyor, şartların sağlanıp sağlanmadığını değerlendiriyoruz. Belgeleri tasdik ve tercüme yönünden hazırlıyor, çocukların dosyaya dâhil edilmesini planlıyoruz. Mülakat aşamasına hazırlık yapıyor, dosyayı sonuçlanana kadar takip ediyor; ret hâlinde gerekçeyi inceleyip izlenecek yolu belirliyoruz.